सांगली : सोसायटी टीने आज सांगली जिल्ह्यातील शाळांमध्ये मुलांच्या वाचनशक्तीवर लक्ष देणारा “द ब्लू बेंच प्रोजेक्ट” सुरू केला. हा प्रकल्प स्कूल कॅमेलिओन्ससोबत आणि प्राथमिक शिक्षण विभाग, जिल्हा परिषदेच्या पाठिंब्याने राबवला जात आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश प्रत्येक मुलाला त्यांच्या इयत्तेसाठी अपेक्षित पातळीवर वाचता येईल याची खात्री करणे आहे.
हा पुर्वचाचनी कार्यक्रम मूलभूत साक्षरतेच्या संकटाला थेट स्वीकारतो. जगभरातील लाखो मुले मूलभूत वाचन कौशल्ये न शिकता शाळा सोडतात. भारतात, संशोधनातून दिसते की अनेक तिसऱ्या इयत्तेतील मुले पहिल्या इयत्तेचा मजकूरही नीट वाचू शकत नाहीत. मुलांना सुरुवातीपासून वाचन आणि समजण्याची क्षमता नसल्यामुळे पुढील अभ्यासक्रम अधिकाधिक जटिल वाटतो, कारण त्यांच्याकडे भविष्यातील शिक्षणाचा पाया नसतो, क्षमता नसल्यामुळे नाही.
ब्लू बेंच प्रोजेक्ट ही दरी भरून काढण्यासाठी व्यावहारिक, शाळा-प्रथम दृष्टिकोन स्वीकारतो. शिक्षकांना सक्षम करून, समर्पित वाचन जागा तयार करून आणि नवोपक्रम ओळखून, या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट सांगली जिल्ह्याला वयोगटानुसार योग्य वाचनासाठी आदर्श जिल्हा बनवणे आहे.
प्रकल्प काय देतो
सांगलीत पुर्वचाचनी प्रोग्राम तीन परस्पर जोडलेले परिणाम देतो:
* शिक्षक क्षमता प्रमाणात: हा प्रकल्प ५०० हून अधिक शिक्षकांना वाचन पातळीचे मूल्यांकन करणे, कौशल्यातील अंतर ओळखणे आणि प्रत्येक मुलाला ग्रेड-स्तरीय मानकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लक्ष्यित धोरणे लागू करणे यासाठी प्रशिक्षित करतो. शिक्षक त्यांच्या दैनंदिन धड्यांच्या योजनांमध्ये लहान-समूह वाचन सत्रे, जलद आकलन चाचण्या आणि उच्च-वारंवारता वाचन कार्ये कशी समाविष्ट करायची हे शिकतात.
* ब्लू बेंचसह वाचन जागा: रत्ननिधी ट्रस्ट १०० शाळांना समर्पित ब्लू बेंच वाचन कोपरे तयार करण्यासाठी वयानुसार पुस्तके पुरवेल. ही जागा विद्यार्थ्यांमध्ये स्वैच्छिक वाचनाला प्रोत्साहन देणारी दृश्यमान आणि सुलभ केंद्रे ठरतील.
* शिक्षक नवोपक्रम साजरा करणे: वाचन संस्कृती यशस्वीरित्या जोपासणाऱ्या शिक्षकांचा सन्मान करण्यासाठी ब्लू बेंच उत्सव १००+ शाळांमध्ये चालवला जाईल. या उपक्रमात २५ अपवादात्मक शिक्षकांच्या कथांना मान्यता दिली जाईल, आणि शीर्ष पाच शाळांना साक्षरतेसाठी त्यांच्या वचनबद्धतेचे कायम प्रतीक म्हणून विशेष डिझाइन केलेले सोसायटी टी ब्लू बेंच प्रदान केले जातील.
“शिक्षकांसाठी चहा” कार्यशाळा
सोसायटी टी आणि स्कूल कॅमेलिओन्स यांच्या सहकार्याने “टी फॉर टीचर्स” कार्यशाळा रचण्यात आल्या आहेत, ज्यांचा उद्देश शिक्षकांना वाचनातील सुधारणा प्रभावीपणे लागू करण्यास मदत करणे आहे. या संवादात्मक सत्रांमध्ये शिक्षकांना रोजच्या धड्यांमध्ये ग्रेड-लेव्हल वाचन समाविष्ट करण्यासाठी व्यावहारिक आणि आकर्षक पद्धती शिकविल्या जातील. कार्यशाळांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश असेल:
* जलद निदान साधने
* समवयस्क वाचन प्रतिकृती
* प्रवाहीपणा वाढवण्यासाठी खेळकर आणि पुनरावृत्तीवर आधारित पद्धती
ही प्रशिक्षण प्रक्रिया केवळ सैद्धांतिक नाही; शिक्षकांना कार्यशाळेतच तंत्रांचा प्रत्यक्ष सराव करून दिला जाईल, तत्काळ अंमलबजावणीसाठी सज्ज केले जाईल आणि प्रतिसाद मिळवला जाईल. या प्रत्यक्ष अनुभवामुळे शिकलेले ज्ञान थेट वर्गात परिणामकारक ठरेल. कार्यशाळा सोसायटी टीच्या मोठ्या उद्दिष्टाशी जोडल्या आहेत—शिक्षकांची क्षमता वाढवणे; कारण तेच दीर्घकालीन शैक्षणिक विकासाचे सर्वात सातत्यपूर्ण चालक आहे.
प्रभाव मोजणे
हा कार्यक्रम मोजता येण्याजोग्या, वर्ग-आधारित निर्देशकांद्वारे प्रगतीचा मागोवा घेईल:
* दैनंदिन दिनचर्या तयार करणे: शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांनी दररोज १५ मिनिटे वाचन करणे, जोडीने वाचन व्यायाम करणे आणि जलद आकलन चाचण्या देणे अपेक्षित आहे.
* बदलाच्या कथांचे नोंदणीकरण: शिक्षकांनी केलेल्या नवकल्पना गोळा करून इतर शाळांमध्ये पुनरावृत्तीला प्रेरणा देणे. या कथांमध्ये मोजता येणारे निकाल तसेच विद्यार्थ्यांच्या सहभाग आणि आत्मविश्वासातील गुणात्मक बदल नोंदवले जातील.
हा द्विस्तरीय दृष्टिकोन प्रयत्नांचे फक्त आकडे मोजत नाही, तर आकड्यांच्या पलीकडचे—मन, आत्मविश्वास आणि शाळेतील वातावरणातील महत्त्वाचे बदलही पाहतो.
उपक्रमातील अभिप्राय
तृप्ती धोडमिसे (आयएएस), सीईओ, जिल्हा परिषद सांगली: “जर एखादा विद्यार्थी ग्रेड-लेव्हल वाचन करू शकत नसेल, तर त्याला पुढील सर्व विषय समजायला अडचण येईल. ब्लू बेंच प्रोजेक्ट या मूळ समस्येवर लक्ष देतो, आणि सांगली पहिला जिल्हा म्हणून पुढाकार घेत असल्याचा मला अभिमान आहे. मुख्य शिक्षण अधिकारी म्हणून, मी सांगलीला शिक्षण क्षेत्रात आदर्श जिल्हा बनवण्याचा प्रयत्न करत आहे. शिक्षकांचे प्रशिक्षण आणि त्याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करणे मुलांसाठी सकारात्मक परिणाम निर्माण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.”
मनोज जाधव, अतिरिक्त सीईओ, जिल्हा परिषद सांगली: “वयानुसार वाचन हा मुलांच्या मानसिक विकासासाठी अत्यावश्यक आहे. सांगलीमध्ये आम्ही शाळा आणि संबंधित घटकांना एकात्मिक प्रणाली अंमलात आणण्यास सक्षम करत आहोत. ब्लू बेंच उपक्रम हा एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.”
करण शाह, संचालक, सोसायटी टी: “आम्ही हे संपूर्ण भारतात राबवण्याची योजना आखत आहोत, सांगलीपासून सुरू करून आणि शिक्षण विभागाचे पूर्ण समर्थन मिळवून. आम्हाला ‘गुरु’ या सामायिक शिकण्याच्या प्रक्रियेद्वारे क्षमता निर्माण करणे महत्त्वाचे वाटते. ब्लू बेंच हा आमच्या दीर्घकालीन कृती स्तंभांपैकी एक आहे—एक मजबूत, टिकाऊ कार्यक्रम जो शिक्षकांचा सन्मान करतो आणि भविष्य मजबूत करतो.”
सीमा सूद, सह-संस्थापक, स्कूल कॅमेलिओन्स: “आमचा उद्देश सोपा आहे: शिक्षकांना वाचनातील अंतर कमी करण्यासाठी साधने उपलब्ध करून देणे. जेव्हा मुलं त्यांच्या वर्गाच्या योग्य स्तरावर वाचतात, तेव्हा फक्त परीक्षा पास करत नाहीत, तर जीवनासाठी आत्मविश्वासही निर्माण करतात. आम्ही परिणाम वास्तविक बदलांच्या कथांद्वारे अभ्यासतो. अनेक शक्तिशाली बदल आकडेवारीत कधीच दिसून येत नाहीत; संयुक्त राष्ट्रांच्या एसडीजींशी संबंधित स्थानिक कृतींना प्रेरणा देण्यासाठी आम्ही या कथांचे दस्तऐवजीकरण करण्यास वचनबद्ध आहोत.”
“आमचे उद्दिष्ट सोपे आहे: शिक्षकांना वाचनातील तफावत लवकर भरून काढण्यासाठी साधने द्या. जेव्हा मुले योग्य पातळीवर वाचन करतात तेव्हा त्यांच्या वर्गात, विद्यार्थी फक्त परीक्षा उत्तीर्ण होत नाहीत; ते जीवनासाठी आत्मविश्वास निर्माण करतात. आम्ही बदलाच्या वास्तविक कथांद्वारे परिणामांचा अभ्यास देखील करतो. अनेक शक्तिशाली बदल आकडेवारीत कधीच दिसून येत नाहीत; संयुक्त राष्ट्रांच्या एसडीजींशी संबंधित स्थानिक कृतींना प्रेरणा देण्यासाठी आम्ही या कथांचे दस्तऐवजीकरण करण्यास वचनबद्ध आहोत.”
राज्यव्यापी दृष्टी
सांगली पुर्वचाचनी नंतर, सोसायटी टी आणि स्कूल कॅमेलिओन्स महाराष्ट्रभर हळूहळू उपक्रम राबवण्याची योजना आखत आहेत. उद्दिष्ट म्हणजे शिक्षक-नेतृत्वाखालील वाचन पटाईत एक पथक तयार करणे, जे प्रत्येक जिल्ह्यात वयानुसार वाचन पद्धती टिकवून ठेवू आणि विस्तारित करू शकतील.
या कार्यक्रमाचे ध्येय आहे की महाराष्ट्रातील कोणताही विद्यार्थी वाचन आणि समज यामध्ये मागे राहणार नाही, स्थानिक नेतृत्व निर्माण करून आणि पूर्वी यशस्वी ठरलेल्या पद्धतींचा वापर करून. इतर राज्ये देखील या स्केलेबल रणनीतीचा मॉडेल म्हणून उपयोग करू शकतील.
सोसायटी टी बद्दल
१९१५ मध्ये अमरशी भुराभाई शाह यांनी स्थापन केलेली सोसायटी टी ही गेल्या एक शतकाहून अधिक काळ भारताच्या चहा उद्योगाचा आधारस्तंभ आहे. अमरशी यांनी आफ्रिकेत एका छोट्याशा व्यवसायातून सुरुवात केल्यापासून ते मुंबईच्या मशीद बंदरमध्ये “हिरालाल प्राणजीवनदास” ची स्थापना करण्यापर्यंत, गुणवत्तेसाठी त्यांच्या समर्पणाने त्या काळातील एकमेव जिवंत राहिलेला वारसा निर्माण केला. १९३३ मध्ये, हसमुखराय अँड कंपनी या चहा राजवंशात सामील झाली, जी आता शाहांच्या चौथ्या पिढीने पुढे नेली आहे. १९९० मध्ये सैल चहा व्यापारापासून पॅकेज्ड चहा ब्रँड लाँच करण्यापर्यंत विकसित होत, सोसायटी टीने ट्रिपल लॅमिनेटेड फॉइल बेस पॅकिंग आणि पेट जार सारख्या नवकल्पनांचा पाया रचला, तसेच चव, मद्य आणि रंगाचे सातत्य राखले—अमरशींच्या ग्राहकांच्या पसंतीनुसार चहाचे मिश्रण करण्यासाठी विक्रेत्यांशी वैयक्तिक सहभागातून हे साध्य झाले. आज, महाराष्ट्राच्या पॅकेज्ड चहा बाजारपेठेत एक प्रमुख वाटा असलेले, सोसायटी टी बदलत्या वापराच्या सवयींशी जुळवून घेत आहे, इन्स्टंट टीसह वैविध्यपूर्ण पोर्टफोलिओ ऑफर करत आहे, जे नेहमीच प्रादेशिक अभिरुची आणि बाजारातील ट्रेंडशी सुसंगत असते आणि भारत आणि त्यापलीकडे सर्वोत्तम चहा अनुभव देण्यासाठी वचनबद्ध आहे.
स्कूल कॅमेलिओन्स बद्दल
स्कूल कॅमेलिओन्स हा एक सामाजिक-प्रभाव उपक्रम आहे जो भारतातील ५,००० हून अधिक शाळांसोबत वर्गातील मूल्यांना वास्तविक-जगातील कृतीमध्ये रूपांतरित करण्यासाठी काम करतो. हा संघ संयुक्त राष्ट्रांच्या एसडीजींशी जुळवून घेणारे सहानुभूती, नेतृत्व आणि शाश्वतता निर्माण करणारे कार्यक्रम डिझाइन करतो आणि बदलाच्या प्रतिकृती कथांचे दस्तऐवजीकरण करतो. अलीकडील सहकार्यांमध्ये ह्युंदाई (समर्थ), एनडीटीव्ही/टाइम्स पथक, हॅम्लीज आणि आदिम (आदित्य बिर्ला ग्रुप) यांचा समावेश आहे. स्कूल कॅमेलियन प्रोग्राम, द काइंडनेस मेला, कथा कार्निव्हल आणि द ब्लू बेंच प्रोजेक्ट सारखे प्रमुख उपक्रम वयानुसार वाचन आणि शिक्षक क्षमता वाढवतात.
सुदीप्ता ध्रुवा, डॉ. अमृता राजपाल आणि सीमा सूद यांनी सह-स्थापना केलेले, स्कूल कॅमेलिओन्स शाळांमध्ये अर्थपूर्ण बदल घडवून आणण्यासाठी कार्यक्रम डिझाइन, अध्यापनशास्त्र आणि ब्रँड/समुदाय सहभाग यांचे मिश्रण करते.
